षष्ठः पाठः – प्रयत्नेन विधेयः (कक्षा 7 संस्कृत)
रवि: – श्याम! एषा अतिगभीरा नदी। नद्याम् अपारं जलम् अस्ति मम च भ्राता मोहनः तरति।
श्यामः – नद्यां मोहनः कथं तरति? तरणं तु अतिकठिनम्। सः अपारे जले कथं न मज्जति?
रवि: – त्वम् उचितं वदसि यत् तरणम् अतिकठिनम्, किन्तु मोहनः तरणस्य प्रयत्नं करोति अतः सः न मज्जति। प्रयत्ने कृते कठिनकार्याणि अपि सरलानि भवन्ति। यथा—
■ प्रयत्नेन एव महाभारतयुद्धे पाण्डवाः जयं प्राप्तवन्तः।
■ अस्माकं भारतदेशः प्रयत्नेन एव परतन्त्रतापाशात् मुक्तः।
■ प्रयत्नेन एव जनाः उतुङ्गपर्वतेषु अपि आरोहणं कुवन्ति।
■ प्रयत्नेन एव छात्रः परीक्षायाम् अधिकाम् अङ्काम् प्राप्नोति।
■ अतः अस्माभिः पुनःपुनः प्रयत्नः विधेयः। प्रयत्नेन जनाः किं-किं कुर्वन्ति अद्य वयं पाठे पठामः
प्रयत्नेन कार्येषु सिद्धिर्जनानां, प्रयत्नेन सद्बुद्धिवृद्धिर्जनानाम्।
प्रयत्नेन युद्धे जयः स्याज्जनानां, प्रयत्नो विधेयः प्रयत्नो विधेयः॥१॥
प्रयत्नेन धीराः समुद्रं तरन्ति, प्रयत्नेन वीराः गिरीन् लङ्घ्यन्ति।
प्रयत्नेन विज्ञाः विवृत्पुत्रपत्तिन्ति, प्रयत्नो विधेयः प्रयत्नो विधेयः॥२॥
कठोरः प्रयत्नात् मुद्दत्वं प्रयाति, प्रयत्नादसाध्यं भवत्येव साध्यम्।
प्रयत्नादयोग्याः सुयोग्याः भवन्ति, प्रयत्नो विधेयः प्रयत्नो विधेयः॥३॥
प्रयत्नेन मुक्तिं श्रिताः भारतीयाः, प्रयत्नेन ऋद्धिं गतः भारतीयाः।
प्रयत्नेन विश्वप्रियाः भारतीयाः, प्रयत्नो विधेयः प्रयत्नो विधेयः॥४॥
श्लोकों का हिन्दी भावार्थ
श्लोक १
प्रयत्नेन कार्येषु सिद्धिर्जनानां, प्रयत्नेन सद्बुद्धिवृद्धिर्जनानाम्।
प्रयत्नेन युद्धे जयः स्याज्जनानां, प्रयत्नो विधेयः प्रयत्नो विधेयः॥
भावार्थ:― पुरुषार्थ (प्रयत्न) से ही मनुष्यों को कार्यों में सफलता मिलती है, प्रयत्न से ही सद्बुद्धि की वृद्धि होती है। प्रयत्न से ही युद्ध में विजय प्राप्त होती है। अतः प्रयत्न करना चाहिए, प्रयत्न ही करना चाहिए।
श्लोक २
प्रयत्नेन धीराः समुद्रं तरन्ति, प्रयत्नेन वीराः गिरीन् लङ्घ्यन्ति।
प्रयत्नेन विज्ञाः विवृत्पुत्रपत्तिन्ति, प्रयत्नो विधेयः प्रयत्नो विधेयः॥
भावार्थ:― प्रयत्न से ही धैर्यवान पुरुष समुद्र को पार करते हैं, प्रयत्न से ही वीर पुरुष पर्वतों को लाँघ जाते हैं। प्रयत्न से ही विद्वान लोग (अपनी बुद्धि के द्वारा) कठिन से कठिन विषय को भी पार कर लेते हैं। अतः प्रयत्न करना चाहिए, प्रयत्न ही करना चाहिए।
श्लोक ३
कठोरः प्रयत्नात् मृदुत्वं प्रयाति, प्रयत्नादसाध्यं भवत्येव साध्यम्।
प्रयत्नादयोग्याः सुयोग्याः भवन्ति, प्रयत्नो विधेयः प्रयत्नो विधेयः॥
भावार्थ:― कठोर से कठोर वस्तु (या व्यक्ति) प्रयत्न से कोमल हो जाती है, प्रयत्न से ही असाध्य कार्य साध्य हो जाता है। प्रयत्न से अयोग्य लोग सुयोग्य (अत्यंत योग्य) बन जाते हैं। अतः प्रयत्न करना चाहिए, प्रयत्न ही करना चाहिए।
श्लोक ४
प्रयत्नेन मुक्तिं श्रिताः भारतीयाः, प्रयत्नेन ऋद्धिं गतः भारतीयाः।
प्रयत्नेन विश्वप्रियाः भारतीयाः, प्रयत्नो विधेयः प्रयत्नो विधेयः॥
भावार्थ:― प्रयत्न से ही भारतीयों ने मुक्ति (आज़ादी) प्राप्त की, प्रयत्न से ही भारतीय समृद्धि को पहुँचे। प्रयत्न से ही भारतीय विश्वप्रिय बने। अतः प्रयत्न करना चाहिए, प्रयत्न ही करना चाहिए।
शब्दार्थाः
मज्जति = डूबता है
उतुङ्गपर्वतेषु = ऊँचे पर्वतों पर
विधेयः = करना चाहिए
विज्ञाः = बुद्धिमान् लोग
मृदुत्वम् = कोमलता
असाध्यम् = कठिन
सिद्धिम् = सम्पन्नता
ऋद्धिम् = वैभव
उत्पत्तिन्ति = उड़ते हैं
परतन्त्रतापाशात् = पराधीनता की जंजीर से
धीराः = धैर्यशाली लोग
वियति = आकाश में
प्रयाति = हो जाता है
अभ्यासः (सम्पूर्ण हल)
1. एकपदेन उत्तर लिखत-
(क) जनानां सदुबुद्धिवृद्धिः केन भवति?
उत्तर: प्रयत्नेन
(ख) प्रयत्नेन वीराः कान् लङ्घ्यन्ति?
उत्तर: गिरीन्
(ग) प्रयत्नेन के विवत्युत्पत्तिन्ति?
उत्तर: विज्ञाः
(घ) प्रयत्नेन के विश्वप्रिया:?
उत्तर: भारतीयाः
(ङ) प्रयत्नादयोग्या: कीदृशाः भवन्ति?
उत्तर: सुयोग्याः
2. एकवाक्येन उत्तरं लिखत -
(क) प्रयत्नेन भारतीयाः कां गताः?
उत्तर: प्रयत्नेन भारतीयाः ऋद्धिं गताः।
(ख) प्रयत्नात् कः मृदुत्वं प्रयाति?
उत्तर: प्रयत्नात् कठोरः मृदुत्वं प्रयाति।
(ग) अस्माभिः कः विधेयः?
उत्तर: अस्माभिः प्रयत्नः विधेयः।
(घ) प्रयत्नेन कुत्र जनानां जयः स्यात्?
उत्तर: प्रयत्नेन युद्धे जनानां जयः स्यात्।
(ङ) प्रयत्नेन भारतीयाः कां भिताः?
उत्तर: प्रयत्नेन भारतीयाः परतन्त्रतापाशं भित्त्वा मुक्ताः।
3. शुद्धवाक्यानां समक्षम् “आम्” अशुद्धवाक्यानां समक्षं “न” इति लिखत-
(क) प्रयत्नेन भारतीयाः मुक्ताः न अभवन्।
उत्तर: न
(ख) धीराः परिम्मेण समुद्रं तरन्ति।
उत्तर: आम्
(ग) वैज्ञानिकाः प्रयत्नेन आकाशे उड्डयन्ति।
उत्तर: आम्
(घ) प्रयत्नेन वीराः गिरीन् न लङ्घ्यन्ति।
उत्तर: न
(ङ) प्रयत्नेन असाध्यं साध्यं भवति।
उत्तर: आम्
4. समुचितैः शब्दैः रिक्तस्थानानि पूरयत-
(क) प्रयत्नेन ________ सिद्धजनानाम्।
उत्तर: सुयोग्याः
(ख) ________ धीराः समुद्रं तरन्ति।
उत्तर: प्रयत्नेन
(ग) प्रयत्नेन वीराः ________।
उत्तर: गिरीन् लङ्घ्यन्ति
(घ) प्रयत्नेन ________ भारतीयाः।
उत्तर: मुक्ताः
(ङ) कठोरः ________ मृदुत्वं प्रयाति।
उत्तर: प्रयत्नात्
5. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितान् शब्दान् एकवचने परिवर्तयत-
(क) वीराः → वीरः
(ख) धीराः → धीरः
(ग) अयोग्याः → अयोग्यः
(घ) विश्वप्रिया: → विश्वप्रियः
(ङ) श्रिताः → श्रितः
(च) गिरीन् → गिरिम्
(छ) कार्येषु → कार्ये
6. निम्नलिखितपदानां पूर्वपदानां विभक्ति वचनं च लिखत-
(क) युद्धे → युद्ध → सप्तमी → एकवचनम्
(ख) जनानाम् → जन → षष्ठी → बहुवचनम्
(ग) प्रयत्नात् → प्रयत्न → पञ्चमी → एकवचनम्
(घ) जयः → जय → प्रथमा → एकवचनम्
(ङ) कठोरः → कठोर → प्रथमा → एकवचनम्
(च) विज्ञाः → विज्ञ → प्रथमा → बहुवचनम्
(छ) गिरीन् → गिरि → द्वितीया → बहुवचनम्
7. निम्नलिखितपदानां विलोमपदानि लिखत-
(क) कठोरः → मृदुः
(ख) अयोग्याः → योग्याः
(ग) सदुर्बुद्धः → दुर्बुद्धः
(घ) धीरः → अधीरः
(ङ) विज्ञाः → अविज्ञाः
(च) गता: → आगताः
8. निम्नलिखितपदानां समानार्थकपदानि लिखत-
(क) परिषद्मेण → प्रयत्नेन
(ख) मूर्खाः → अज्ञाः
(ग) पर्यंतान् → अन्तम्
(घ) युद्धे → संग्रामे
(ङ) प्रयत्नः → उद्यमः
9. उदाहरणानुगुणम् अन्वयपूर्तिं कुरुत –
(क) प्रयत्नेन ...... समुद्रं ......, प्रयत्नेन वीराः ...... लङ्कायन्ति, ...... विज्ञाः विवृति ......, प्रयत्नः ...... विधेयः।
उत्तर:
प्रयत्नेन धीराः समुद्रं तरन्ति, प्रयत्नेन वीराः गिरीन् लङ्घ्यन्ति, प्रयत्नेन विज्ञाः विवृतिम् उत्पत्तिन्ति, प्रयत्नः विधेयः प्रयत्नः विधेयः।
(ख) प्रयत्नेन जनानां ...... सिद्धः, ...... जनानाम् ...... वृद्धः, प्रयत्नेन ...... युद्धे ...... स्यात्, ...... विधेयः, प्रयत्नः ......।
उत्तर:
प्रयत्नेन जनानां कार्येषु सिद्धिः, प्रयत्नेन जनानाम् सद्बुद्धिवृद्धिः, प्रयत्नेन जनानां युद्धे जयः स्यात्, प्रयत्नः विधेयः, प्रयत्नः विधेयः।
योग्यताविस्तारः
1. निम्नलिखितं श्लोकं कण्ठस्थं कुरुत –
(क) उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मीः,
दैवेन दैवमिति कापुरुषाः वदन्ति।
दैवं निहत्य कुरु पौरुषमात्मशक्त्या,
यत्ने कृते यदि न सिध्यति कोऽत्र दोषः॥१॥
(ख) उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः।
न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः॥२॥
2. उदाहरणानुगुणम् अन्वयपूर्तिं कुरुत –
(दिया गया उदाहरण:)
प्रयत्नेन कार्येषु सिद्धिर्जनानां, प्रयत्नेन सद्बुद्धिवृद्धिर्जनानाम्।
प्रयत्नेन युद्धे जयः स्याज्जनानां, प्रयत्नो विधेयः प्रयत्नो विधेयः॥
(अन्वय पूर्ति के लिए छात्र उपरोक्त पंक्तियों का ही अनुसरण करेंगे।)
3. यत्ने कृते यदि न सिध्यति तर्हि कार्यस्य योगः कथं भवति?
(यह प्रश्न छात्रों के चिन्तनार्थ दिया गया है।)
उत्तर: यत्ने कृते अपि यदि कार्यं न सिध्यति तर्हि पुनः प्रयत्नः करणीयः। निरन्तर प्रयत्नेन एव कार्यस्य सिद्धिः भवति।
सुवाक्य ― यत्ने कृते यदि न सिध्यति कोऽत्र दोषः।
सुवाक्य का हिंदी अर्थ :― प्रयत्न करने के बाद यदि कार्य सिद्ध नहीं होता है, तो इसमें कौन-सा दोष है?
(अर्थात् – प्रयत्न करने में कोई दोष नहीं है, भले ही सफलता न मिले। प्रयत्न करना ही महत्वपूर्ण है।)
आशा है, उपरोक्त जानकारी उपयोगी एवं महत्वपूर्ण होगी।
Thank you.
R. F. Tembhre
(Teacher)
infosrf